Su Shi (苏轼 Sū Shì) bị giáng chức đến mức ai cũng nghĩ triều đình nhà Tống như đang chạy một chương trình di dời chỉ dành riêng cho ông. Từ năm 1080 đến 1101, ông bị điều chuyển liên tục từ nơi này sang nơi khác — Hoàng Châu (黄州 Huángzhōu), Hoài Châu (徽州 Huīzhōu), Đàm Châu (丹州 Dānzhōu) — mỗi nơi đều ngày càng xa kinh thành, ngày càng hẻo lánh hơn trước. Và ở mỗi trạm dừng chân, ông lại viết nên những tác phẩm phi thường.
Đó chính là nghịch lý mà chẳng ai nói đến đủ. Thiên tài đa năng nhất trong truyền thống văn học Trung Quốc lại làm việc tốt nhất khi mọi thứ đang sụp đổ.
Vụ án thơ Ngũ Thái
Rắc rối bắt đầu từ Vụ án thơ Ngũ Thái (乌台诗案 Wūtái Shī'àn) năm 1079. Su Shi đã sáng tác những bài thơ mà kẻ thù chính trị của ông diễn giải là lời chỉ trích bóng gió đối với chính sách cải cách của hoàng đế. Họ không hoàn toàn sai — Su Shi có quan điểm về Tân Chính sách của Vương An Thạch (王安石 Wáng Ānshí), và ông không ngại thể hiện điều đó. Nhưng bên công tố thì lại quá lố. Họ lục soát toàn bộ tác phẩm của ông, chiết từng câu ra khỏi ngữ cảnh, lập luận rằng những ẩn dụ về cây bách và câu cá thực chất là những cuộc công kích ẩn dụ vào ngai vàng.
Ông phải ở tù 103 ngày. Bạn bè ông đốt hết thư từ. Anh trai ông, Su Zhe (苏辙 Sū Zhé), thậm chí còn ngỏ ý từ bỏ chức quan của mình để cứu ông. Cuối cùng, Su Shi thoát được án tử hình — trong gang tấc — và bị đày tới Hoàng Châu làm quan nhỏ, không có quyền lực thực sự.
Đó là điều tốt nhất từng xảy ra với nền văn học Trung Quốc.
Hoàng Châu: Những năm tháng Khổng Tử Đỏ
Hoàng Châu (黄州 Huángzhōu) chỉ là một thị trấn tẻ nhạt bên sông Dương Tử. Su Shi không có tiền, không có địa vị, không có triển vọng gì. Ông tự cày cấy một mảnh đất bên sườn đông — từ đó bút danh Đông Phao (东坡 Dōngpō, "Sườn Đồi Đông") của ông ra đời. Người đàn ông này thậm chí đã đặt tên mình theo mảnh vườn rau của ông.
Tuy nhiên, cảnh quan quanh Hoàng Châu có Hồng Bích (赤壁 Chìbì), một vách đá hùng vĩ nhìn ra sông Dương Tử, nơi diễn ra Trận Hồng Bích lẫy lừng vào năm 208 Công Nguyên. Su Shi đã đến đây hai lần vào mùa thu và mùa đông năm 1082, và những chuyến đi đó đã tạo ra hai tác phẩm văn xuôi tuyệt đỉnh trong lịch sử Trung Quốc.
Tác phẩm đầu tiên, "Phú Khổng Tử Đỏ tiền kỳ" (前赤壁赋 Qián Chìbì Fù), là một bài ngâm về tính vô thường. Su Shi và bạn bè đang chèo thuyền trên sông vào ban đêm. Có người thổi sáo một điệu nhạc buồn man mác. Cuộc trò chuyện chuyển sang nhân vật Tào Tháo (曹操 Cáo Cáo), vị quân chủ từng chỉ huy một triệu quân ngay tại nơi này — mà nay chỉ còn là cát bụi. Tất cả quyền lực đó đã đi đâu?
Câu trả lời của Su Shi mang tính uyển chuyển đặc trưng. Ông lập luận rằng từ góc nhìn này, mọi thứ đều thay đổi không ngừng — nước sông chảy, trăng tròn trăng khuyết. Nhưng từ một góc nhìn khác, chẳng có gì thực sự biến mất. Nước vẫn chảy. Trăng vẫn trở lại. "Nếu nhìn vào khía cạnh biến đổi thì trời đất không thể tồn tại chỉ trong chớp mắt. Nếu nhìn vào khía cạnh bất biến thì bạn và vạn vật đều vô tận như nhau."
Đó không phải là sự buông bỏ theo Phật giáo. Cũng không phải là sự trốn tránh theo Đạo giáo. Đó là điều rất riêng của Su Shi — sự từ chối chối bỏ những gì đổi thay, đồng thời nhận ra giá trị vĩnh hằng trong dòng chảy liên tục của cuộc sống.