Ban Zhao (班昭, Bān Zhāo, khoảng 49–120 CN) là học giả nữ xuất sắc nhất trong lịch sử Trung Quốc tiền hiện đại, đồng thời cũng là người gây nhiều tranh cãi nhất. Bà đã hoàn thành bộ Hán Thư (汉书, Hàn Shū), một trong những văn bản nền tảng của ngành sử học Trung Quốc. Bà từng làm cố vấn cho Hoàng hậu. Bà dạy dỗ các nữ nhân trong cung đình. Bà viết thơ, luận văn và các tấu trình thể hiện trí tuệ xuất chúng.
Bà cũng đã viết Nữ Giới (女诫, Nǚ Jiè), một cuốn sách đạo đức hướng dẫn phụ nữ phải khiêm tốn, phục tùng và tôn trọng chồng — một văn bản được sử dụng gần hai nghìn năm để biện minh cho sự khuất phục của phụ nữ Trung Quốc.
Làm sao để dung hòa hai hình ảnh Ban Zhao này? Nhà học giả lỗi lạc vượt mọi rào cản, và nhà đạo đức học khuyên phụ nữ giữ vai trò khuôn phép? Câu trả lời là: có lẽ bạn không thể, và chính nỗ lực đó cũng khiến bà trở nên thú vị.
Gia Đình Ban
Ban Zhao xuất thân từ một trong những gia đình văn học danh tiếng nhất trong lịch sử Trung Quốc. Cha bà, Ban Biêu (班彪, Bān Biāo, 3–54 CN), bắt đầu viết bộ Hán Thư, một bộ sử toàn diện về triều đại Tây Hán. Anh trai bà, Ban Cố (班固, Bān Gù, 32–92 CN), tiếp tục dự án này. Người anh khác của bà, Ban Siêu (班超, Bān Chāo, 32–102 CN), là một vị tướng nổi tiếng đã lãnh đạo các chiến dịch quân sự ở Trung Á.
| Thành Viên Gia Đình | Chữ Hán | Vai Trò | Thành Tựu | |---|---|---|---| | Ban Biêu (cha) | 班彪 | Nhà sử học | Khởi đầu bộ Hán Thư | | Ban Cố (anh trai) | 班固 | Nhà sử học, nhà thơ | Tiếp tục bộ Hán Thư; viết "Lạc Dương Phú" | | Ban Siêu (anh trai) | 班超 | Tướng quân | Chinh phục các Vùng Tây Kỳ | | Ban Zhao | 班昭 | Học giả, nhà sử học | Hoàn thành bộ Hán Thư; viết Nữ Giới |Ban Zhao được giáo dục cùng với các anh trai — điều hiếm thấy đối với phụ nữ trong bất kỳ thời kỳ nào của Trung Quốc phong kiến, nhưng gia đình Ban đặt học thức lên trên mọi phép tắc truyền thống. Bà kết hôn lúc mười bốn tuổi với một người tên Tào Thế Thúc (曹世叔, Cáo Shìshū), người đã qua đời khi còn trẻ. Bà không tái hôn, và được tôn kính gọi bằng danh hiệu "Tào Đại Cô" (曹大家, Cáo Dàgū, "Bà Cô Cao Quý").
Hoàn Thành Bộ Hán Thư
Năm 92 CN, Ban Cố bị bắt trong một cuộc thanh trừng chính trị và mất trong ngục tù. Bộ Hán Thư — kết quả làm việc hàng thập kỷ của cha con Ban Biêu — vẫn chưa hoàn tất. Một số phần còn dang dở, gồm bảng thiên văn và “Bát Biểu” (八表, bā biǎo) về dữ liệu niên đại.
Hoàng đế Hiếu Hòa Đế (汉和帝, Hàn Hé Dì) đã triệu tập Ban Zhao đến thư viện hoàng gia để hoàn thành tác phẩm. Điều này rất đặc biệt. Hán Thư không phải là một dự án nhỏ — đó là sử sách chính thức của cả một triều đại, một công trình có tầm quan trọng chính trị và học thuật to lớn. Giao phó việc hoàn thành cho một người phụ nữ chứng tỏ Ban Zhao là người đủ năng lực nhất, bất kể giới tính.
Bà đã hoàn thành nó. Bộ Hán Thư trở thành một trong "Hai Mươi Tứ Sử" (二十四史, Èrshísì Shǐ), series sử ký truyền thống làm nền tảng cho tri thức lịch sử Trung Quốc trong suốt hai thiên niên kỷ. Những đóng góp của Ban Zhao là...