Phía Trên Thơ Đường
Hãy hỏi hầu hết mọi người về thơ Trung Quốc và họ sẽ nghĩ ngay đến thơ Đường (唐诗 Tángshī) — trăng của Lý Bạch (李白 Lǐ Bái), chiến tranh của Đỗ Phủ (杜甫 Dù Fǔ), núi của Wang Wei (王维 Wáng Wéi). Thơ Đường là truyền thống cổ điển, là cái mà được dạy ở trường, được trẻ em thuộc lòng và được dịch sang hàng chục ngôn ngữ. Nó xứng đáng với mọi danh tiếng của mình.
Nhưng Trung Quốc còn có một truyền thống thơ ca vĩ đại thứ hai, một cái mà nhiều độc giả phương Tây chưa từng gặp: Thơ Từ (宋词 Sòngcí) — thơ trữ tình của triều đại Tống (宋朝 Sòngcháo, 960–1279). Nếu thơ Đường là bản giao hưởng cổ điển của Trung Quốc — trang trọng, hùng vĩ, được điều chỉnh bởi những quy tắc nghiêm ngặt — thì thơ Từ là jazz của nó: linh hoạt, tự do, thể hiện sâu sắc cá nhân, và có khả năng trải nghiệm cảm xúc mà hình thức cũ hơn không thể sánh kịp.
Điều Gì Khiến Từ Khác Biệt
Sự khác biệt cơ bản giữa thi (诗 shī) và từ (词 cí) là về cấu trúc. Thi có độ dài dòng đồng nhất — mỗi dòng trong một bài thi năm chữ có năm chữ; mỗi dòng trong một bài thi bảy chữ có bảy chữ. Từ có độ dài dòng không đều, được xác định bởi một mẫu nhạc có sẵn gọi là cipai (词牌 cípái, nghĩa đen là "thẻ tên bài hát").
Một cipai thực sự là một mẫu giai điệu. Nó chỉ định số dòng, số chữ mỗi dòng (thay đổi), âm điệu và mẫu âm (平仄 píngzè). Các cipai khác nhau có những mức cảm xúc khác nhau: có cái thì võ trang, có cái thì u buồn, có cái thì vui tươi. Nhiệm vụ của nhà thơ là làm đầy mẫu với những từ mới phù hợp với yêu cầu âm nhạc đồng thời thể hiện điều gì đó mới lạ.
Một số mẫu cipai lớn:
- Bướm Yêu Hoa (蝶恋花 Dié Liàn Huā): 60 chữ, hai khổ thơ, u sầu và lãng mạn - Khúc Dạo Nước (水调歌头 Shuǐ Diào Gē Tóu): 95 chữ, rộng rãi và triết lý - Giọng Chậm (声声慢 Shēng Shēng Màn): 97 chữ, thương tiếc và hoang vắng - Người Đỏ Gấm (满江红 Mǎn Jiāng Hóng): 93 chữ, võ thuật và anh hùng - Như Một Giấc Mơ (如梦令 Rú Mèng Lìng): 33 chữ, ngắn gọn và mơ màngĐộ dài dòng không đều mang lại cho thơ Từ nhịp điệu đặc trưng. Một bài thơ Từ có thể chuyển từ dòng bảy chữ sang dòng ba chữ và sau đó là dòng năm chữ — tạo ra một hiệu ứng âm nhạc mà cấu trúc đồng nhất của thơ không thể tạo ra. Các dòng ngắn hơn tạo ra những khoảnh khắc nén lại và nhấn mạnh; các dòng dài hơn cho phép phát triển câu chuyện.
Hai Trường Phái: Tinh Tế và Mạnh Bạo
Phê bình thơ Từ truyền thống chia truyền thống này thành hai trường phái:
Trường phái wǎnyuē (婉约 wǎnyuē, "tinh tế và kiềm chế") nhấn mạnh tình yêu, nỗi nhớ và vẻ đẹp lãng mạn. Những người thực hành bậc thầy của nó bao gồm Lưu Ông (柳永 Liǔ Yǒng), người có những bài thơ Từ về các kỹ nữ và cảnh chia ly nổi tiếng đến mức "nơi nào có giếng nước, nơi đó có người hát thơ Lưu Ông" — và Lý Thanh Chiếu (李清照 Lǐ Qīngzhào), người có sự chính xác trong cảm xúc đã đặt ra tiêu chuẩn cho hình thức này.
Lời từ biệt của Lưu Ông ở bến sông:
> 执手相看泪眼 (Nắm tay nhìn nhau qua nước mắt) > 竟无语凝噎 (Mà lại không nói được lời nào)